De Republiek der Zuid-Molukken: een product van mentale kolonisatie?

De Republiek der Zuid-Molukken: een product van mentale kolonisatie?

Van de redactie:

 

In 1951 kwamen ongeveer 12500 Molukkers naar Nederland. Daar werden ze ondergebracht in apart Molukse wijken, de helft in de voormalige concentratiekampen Vught en Westerbork. Het waren voornamelijk de families van militairen uit het Koninklijke Nederlands Indië Leger (KNIL). Met het idee dat hun verblijf tijdelijk was, mochten de Molukkers de eerste jaren niet werken en leefden ze in erbarmelijke omstandigheden. Ook nadat werken eindelijk was toegestaan bleef serieuze ondersteuning decennia-lang uit, terwijl de grootste groep Molukkers gesegregeerd en in armoede leefde. Het leidde al snel tot de beruchte treinkaping van 1977, een actie die nog regelmatig zonder deze context van armoede wordt genoemd. Het verhaal van de Molukkers in Nederland is daarom deels een verhaal van racisme, onderdrukking en armoede. De veel voorkomende eis, zeker bij de eerste generatie Molukkers in Nederland, voor een onafhankelijke Republiek der Zuid-Molukken (RMS), wordt daarom vaak ondersteund door progressieve Nederlanders. Maar een ondersteuning van een waardige positie voor Molukkers in Nederland staat niet gelijk aan een ondersteuning van de RMS. Dat wordt duidelijk in deze bijzondere video-boodschap van Sam Pormes, de eerste Nederlandse senator van Molukse afkomst. Pormes dwingt ons om na te denken over de representativiteit van de Molukse gemeenschap in Nederland voor de Molukken als geheel. Hij stelt onomwonden dat de RMS een product is van koloniale politiek. Omdat zijn bijdrage in Nederland een zeldzaam perspectief behelst, wouden we de video-boodschap graag beschikbaar maken in het publieke domein, nu ook met de bijbehorende tekst.

 

 

Klik hier voor een videoboodschap van Sam Pormes bij Indische made in Holland: gevolgen van kolonialisme. 9 mei 2019, Studio/K, Amsterdam.

 

 

Het is 1947. Ingenieur Manusama brengt een bezoek aan het christelijke dorpje Waai, op Ambon. Hij werd ontvangen door de dorpsbevolking met het zingen van een lied: “We willen Ambon verdedigen, Ambon, we zijn knap maar klein; we blijven loyaal aan Ambon, wat onze toekomst ook zal zijn.” En dit werd weer beantwoord door een ander deel van de bevolking: “We willen Nederland verdedigen, onze Nederlanders zijn onstuimig maar klein; we blijven loyaal aan Nederland, wat hun toekomst ook zal zijn.”

 

Als reactie op de proclamatie van Indonesië werden in die tijd door Molukse Migranten op Java drie partijen opgericht. Alle drie met instemming van Nederland. De eerste luisterde naar de naam Perkumpulan Kebangsaan Maluku (PKM). De tweede, Persatuan Timor Besar (PTB). En de derde, van voornamelijk Menadonezen, TWAPRO oftewel Twaalfde Provincie. Alle drie opgericht door koloniale ambtenaren woonachtig en verblijvend, alsook geboren en getogen op het eiland Java. Gelijkgesteld, of zoals RMS-leider Soumokil, Nederlandse staatsburger. De drie partijen hadden de steun van Nederland en een deel van de Molukse KNIL militairen. Het doel: kiezen voor een gemenebest met Nederland. Danwel doorgaan als 12e de provincie van het Koninkrijk der Nederlanden.

 

Eind april 1950. Een week na de proclamatie van de RMS. Een Nederlandse delegatie, onder leiding van Kolonel Schotborgh, arriveert op Ambon om de verblijvende KNIL-militairen te demobiliseren. En tegelijkertijd om de Nederlandse staatsburgers te evacueren. De KNIL’ers verwerpen dit met verwijzing naar “voor altijd getrouw”. Bij het afscheid vragen zij Schotborgh het volgende: “Vervolgens vragen we dat u koningin Juliana en prinses Wilhelmina op de hoogte stelt, dat wij het KNIL niet als vijanden hebben verlaten, maar als broeders van één wapen.”

 

Het is nog steeds 1950. Duizenden KNIL militairen verblijven nog op Java. De situatie werd als bijzonder vijandig en nijpend ervaren. Dominee S. Metiary stond ten overstaan van zijn gehoor: “Oh Ratu, moeder der moederen, weet u wat uw Ambonese kinderen overkomt? We horen uw stem alleen op de radio, maar we zijn ons bewust dat u bij ons bent en bid altijd voor onze onafhankelijkheid. Laat het werkelijkheid worden, niet alleen door woorden, maar ook door actie “. Dat was helemaal gericht op koningin Juliana.

 

Ik maak een sprong in de geschiedenis. 1986, in Nederland. Alle eerste generatie Molukkers ontvangen een zogenaamde penning van verdiensten en een uitkering van 1000 gulden per jaar. Zij worden in al die gemeenten waar zij woonachtig zijn uitgenodigd in schouwburgen of het gemeentehuis. Met volle borst zingen zij het Wilhelmus. In een aantal gemeenten zelfs de maleis-talige versie, Willem dari Nassau. En onlangs verklapte Simon Tahamata, de icoon van de RMS op de Nederlandse televisie bekend hoe trots hij was te mogen uitkomen voor het Nederlandse elftal. En hoe trots hij het Wilhelmus uit volle borst mocht meezingen. 

 

Dan tenslotte een hedendaags voorbeeld uit Ambon. Tientallen aanhangers van de RMS marcheren door de straten met de RMS vlag, de vlag van de VN en die van Israël. Bij de arrestatie werden documenten van hen gevonden die zij bij zich droegen om hun actie te rechtvaardigen. President  Obama en de premier van Israël hebben hierom gevraagd. Zij zouden inmiddels op het vliegveld zijn geland. Een onderzeeër lag buitengaats, in Ambon. Belanda hitam werden zij 75 jaar geleden genoemd. En nog steeds zijn er mensen die dit beschouwen als een geuzennaam.

 

Salam dalam sejahtera bagai kita semua, assalamualaikum warahmatullahi warabakatuh. Sta mij toe u te begroeten vanuit mijn standplaats Indonesië. De verkiezingen zijn achter de rug. Naar alle waarschijnlijkheid heeft President Jokowi met een verschil van ongeveer 10% gewonnen van de Orde Baru adept Prabowo. Dat is goed nieuws.  

 

En nu het thema waarover ik spreek. De voorbeelden die door mij zijn genoemd zouden een uitstekende samenvatting kunnen zijn van de rol van de Molukse KNIL militairen, ambtenaren, onderwijzers en predikanten ten tijde van het kolonialisme en de gevolgen daarvan. Maar laten wij niet de fout maken om de Molukse bevolking te beschouwen als allemaal behorende tot de KNIL en/of Nederlands getrouw. Integendeel, het gaat slechts om een kleine selecte groep die onevenredig veel aandacht heeft gekregen in Nederland. En dat vereist een korte verduidelijking.

 

Mijn eerste stelling is dat de problematiek van de Molukse KNIL en de RMS een Nederlands probleem is. In Indonesië, en in het bijzonder op de Molukken, speelt dit nauwelijks een rol. Wat anderen daarover ook willen beweren. Dat is hun goed recht maar zij plaatsen zich daarmee ook buiten elke realiteit.

 

Mijn tweede stelling is dat de Molukse gemeenschap geen enkele afspiegeling is van de Molukkers op de Molukken.  Ik zal dit nader duiden: 

  • Demografisch niet, omdat het grootste deel van de groep die in 1951 in Nederland zijn aangekomen afkomstig is uit de Midden-Molukken en dan met name van de eilanden Ambon en Lease. Uit dit deel werden de ambtenaren, predikanten onderwijzers en soldaten gerekruteerd. 
  • Cultureel niet, omdat de Molukken een diversiteit aan culturen bezitten. Wij in Nederland vormen hiervan geen afspiegeling door onze dominantie van de midden-Molukse cultuur. Hoezeer men in Nederland de Molukkers ook wil verkopen als één volk, één afkomst, één taal. Onzin 
  • Sociaal-economisch niet. In Nederland heeft 90% van de Molukkers een KNIL achtergrond. Op de Molukken zijn 90% boeren en vissers. Zij hebben geen enkele binding met het KNIL. 
  • Religieus niet omdat 90% van de Molukkers in Nederland protestant is en nog geen 5% Moslim en nog geen 5% katholiek. De bevolking van de Molukken kende in 1951 44% Moslims en 55% christenen.
  • Om het nog ingewikkelder te maken: bijna een kwart van onze 1e generatie moeders van Molukkers in Nederland zijn van niet molukse afkomst, het merendeel opgegroeid in Java. Tegen deze achtergrond dient de aanwezigheid en opvattingen van de Molukse groep in Nederland te worden beschouwd.

 

Bij het schrijven van deze bijdrage moest ik denken aan de uitspraak van mijn zeer gewaarde oud-Collega docent aan de IVABO in Amsterdam, helaas veel te vroeg overleden, Fred Budike. Budike zei in 1984: “Onze landen van herkomst zijn weliswaar gedekoloniseerd maar de kolonisator niet.” Hij nam daarmee een voorschot om te laten zien hoezeer krampachtig Nederland om gaat met haar koloniaal verleden. Hoe anders is dit in Indonesië verlopen. De grote verdienste van Sukarno is de dekolonisatie van de mind. Herstel van het zelfrespect. 

 

In Nederland is op geen enkele manier gewerkt aan dekolonisatie. Sterker nog, de gevolgen van Nederland’s rol als kolonisator is nog nooit zo actueel geweest als bij de verkiezingen in de afgelopen decennia. De winst van Fortuijn, FvD en PVV is mede hiervan het gevolg, hoezeer columnisten, journalisten en politici dit ook verbloemen. Zij verklaren de winst van de FvD en PVV aan de vervreemding en globalisering. En terecht. Maar wat zij niet benoemen is dat die grote draagkracht onder de bevolking te maken heeft met de Nederlandse koloniale cultuur. Immers, het dekoloniseren van een cultuur kost vele generaties. Zonder racisme is kolonialisme niet mogelijk. 350 jaar kolonialisme is 350 jaar racisme. En dat streep je niet zo makkelijk weg door te zeggen wij zijn gedekoloniseerd. Apartheid in Zuid-Afrika is afgeschaft, maar daarmee niet de Apartheid Cultuur. Slavernij is eeuwen geleden afgeschaft maar daarmee niet de Slavernij Cultuur. Je kunt het kolonialisme wel afschaffen, maar daarmee niet de superioriteit cultuur.

 

Naast Budike moest ik ook denken aan een andere zwarte man. Een denker, filosoof en psycholoog.

Ik doel hierbij op Frantz Fanon. Zonder zijn geschriften is het nagenoeg onmogelijk om de wereld van de gekoloniseerde te begrijpen en te duiden. En dus één op één van toepassing op ons allemaal. De kolonisatie is een misdadige aanslag op het cultureel geweten van de kolonisatoren en van de gekoloniseerde. Indien de kolonisatie alleen een militaire actie was geweest, of een economische uitbuiting, zou deze zaak vrij eenvoudig zijn om te beschouwen. De geschiedenis heeft dit ook aangetoond. Maar kolonisatie is een vorm van acculturatie met gebruik van een economische en militaire middelen. Verdeel en heers. De Molukse groep met een KNIL verleden kun je onderverdelen in 4 categorieën.

 

  1. De eerste groep kan worden beschouwd als het kanonnenvlees van Nederland. Zij hebben voor de Tweede Wereldoorlog opgetreden tegen lokale verzetsgroepen over de gehele Indonesische archipel.
  2. De tweede groep (bijna even groot) heeft hier niet aan bijgedragen. Zij werden geronseld na de tweede koloniale oorlog. Eenvoudigweg als voorzorg mocht een derde oorlog plaatsvinden.
  3. De derde groep is een substantieel deel van de Molukse KNIL uit die tijd. Deze groep heeft gekozen om af te vloeien naar Indonesië en soms zelfs dienst te nemen in het onafhankelijkheids leger van Sukarno en dus tegen de Nederlanders te vechten.
  4. Ten slotte de vierde groep. Deze groep KNIL-militairen verbleef in 1950 op Ambon en vormden de harde kern van het RMS leger.

 

De Molukse KNIL behoren tot een van de grootste slachtoffers van het kolonialisme. Gedwongen door armoede toegetreden tot het KNIL. Geronseld en gemanipuleerd. Slachtoffer van verdeel en heers. Vervolgens ondergedompeld in de ideologie van het kolonialisme. Met als gevolg: Internalisering van de eigen onderdrukking; identificering met de witte Nederlander; En geloven dat zij superieur zijn aan de andere “inlanders”. En dit alles met een theologische saus van het verkoren volk. En dat verklaart de pijn van de Molukker.

 

Tegen deze achtergrond moet de proclamatie van de eigen Republiek, de RMS, worden beschouwd. Want wie heeft deze separatische daad uitgeroepen? De koloniale elite van Ambonese Molukkers, verblijvend op Java. Overwegend topambtenaren met de Nederlandse nationaliteit, dan wel zij die zijn gelijkgesteld, ondersteund door de aanwezigheid van de KNIL en hun baretten. En vergeet daarbij niet de regenten bond: bestaande uit de dorpshoofden van met name de christelijke dorpen, met één of twee moslim dorpshoofden. Deze dorpshoofden vormden de backbone van het koloniale Nederland. Via de dorpshoofden werden de dorpsbewoners gekoloniseerd. Zij ontvingen voor iedere KNIL militair die zij aanleverden een fikse beloning. 

 

Ook in politiek opzicht moet de RMS worden gezien als een soort ode aan Nederland. Het plan om tot uitroeping van de RMS te komen ontstond slechts 3 dagen voor de proclamatie. Van enige politieke beweging was er dus geen sprake. Ik heb de organisaties genoemd: de voorlopers van de RMS, loyaal aan het Koningshuis en van christelijke huize. Daartegenover stond een andere politieke beweging, de antikoloniale organisatie van Molukkers onder leiding van Alexander Jacob Patty, de Sarekat Ambon. Deze organisatie, opgericht in de jaren 20, steunde de nationalistische eis: Indië Los van Holland. Deze leiders werden opgesloten en hun partij verboden, op verzoek van onder andere de regenten bond.

 

Tenslotte een paar opmerkingen over de legitimiteit van de proclamatie. De voorstanders van de RMS in Nederland beroepen zich altijd op twee zogenaamd juridische pijlers:

  • Democratisch uitgeroepen. Dat kan snel worden ontzenuwd. De bevolking heeft geen enkele zeggenschap gehad. Er was daags daarvoor een volksmeeting in de stad Ambon uitgeroepen, met een termijn van 24 uur. Zelfs anno 2019 is het onmogelijk voor een aantal eilandbewoners op de Molukken om binnen 24 uur aanwezig te zijn. Slechts de lokale bevolking kon daarbij aanwezig zijn.
  • Het recht gegeven door artikelen uit de Ronde Tafel Conferentie (RTC). Ook dit is onzin, omdat dat recht gegeven was aan de Zuid Molukken Raad. Deze Raad was niet betrokken bij de proclamatie van de RMS. Bovendien was zij niet bevoegd om de onafhankelijkheid uit te roepen. 

Dan de emotionele kant waarop zij zich beroepen: één volk, één cultuur en één taal. De Molukken kent verschillende culturen, etniciteiten en talen. Dus dat hoort ook tot de vele mythen die de RMS in stelling brengt.

 

De stelling dat de RMS is voortgekomen uit een soort gekoloniseerd bewustzijn lijkt mij logisch.

10 minuten is te kort om legio voorbeelden aan te halen over hoe zich dit concreet heeft vertaald in uitspraken, verklaringen, beleid etc.

 

Mijn excuus dat het allemaal in vogelvlucht moet gebeuren. Mag ik u allen een vruchtbare bijeenkomst toewensen. Ik vertrek naar Makassar om de graf van mijn oma te bezoeken. En daarna vervolg ik mijn reis naar de Molukken.

 

Met kameraadschappelijk groet,

 

Sam Pormes.

Datum:20-05-2020